لایسنس نرمافزار
Software Licenseلایسنس نرمافزار مجوزی حقوقی است که مشخص میکند یک برنامه را چه کسی، روی چند دستگاه، برای چه مدتی و با چه حقهایی میتواند استفاده، کپی، تغییر یا توزیع کند. پرداخت پول معمولاً مالکیت خود نرمافزار را منتقل نمیکند؛ فقط حق استفادهای محدود میسازد.
خرید نرمافزار با خرید یک کالا فرق دارد
وقتی یک صندلی میخرید، مالک همان صندلی میشوید و معمولاً میتوانید آن را بفروشید، تغییر دهید یا دور بیندازید. دربارهٔ نرمافزار، معامله اغلب شکل دیگری دارد: پدیدآورنده حق مؤلف را نگه میدارد و به شما اجازه میدهد برنامه را طبق مجموعهای از شرطها به کار ببرید. این اجازه همان لایسنس است.
بنابراین عبارت «خرید نرمافزار» همیشه به معنی خرید مالکیت کد نیست. ممکن است فقط اجازهٔ نصب روی یک دستگاه، استفاده توسط یک کاربر یا دسترسی تا پایان دورهٔ اشتراک را خریده باشید. سند دقیق این حقها در قرارداد مجوز کاربر نهایی یا EULA نوشته میشود.
بهجای اینکه فقط بپرسید «این نرمافزار اورجینال است؟»، بپرسید مجوز برای چند کاربر و دستگاه است، تا چه زمانی اعتبار دارد، انتقالپذیر است یا نه و بهروزرسانی را شامل میشود یا خیر.
انواع رایج لایسنس به زبان کاربردی
| نوع مجوز | آنچه معمولاً دریافت میکنید | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| دائمی | استفاده از یک نسخه بدون تاریخ پایان | ممکن است نسخههای اصلی بعدی یا پشتیبانی جداگانه فروخته شوند |
| اشتراکی | حق استفاده تا زمانی که هزینهٔ دورهای پرداخت میشود | با پایان اشتراک، برنامه یا امکانات اصلی ممکن است غیرفعال شود |
| تککاربره یا تکدستگاه | استفاده توسط یک فرد یا روی یک دستگاه مشخص | «یک کاربر» لزوماً به معنی نصب نامحدود نیست |
| سازمانی یا حجمی | استفاده برای تعداد معینی کاربر، صندلی یا واحد سازمانی | مدیریت نصب و ممیزی اهمیت پیدا میکند |
| آزمایشی | استفاده محدود از نظر زمان یا قابلیت | رایگان بودن دورهٔ آزمایش، حق توزیع نسخه را نمیدهد |
| متنباز | حق مشاهده، استفاده، تغییر و بازتوزیع طبق شروط مجوز | متنباز مساوی «بدون شرط» یا «غیرتجاری» نیست |
نرمافزار متنباز هم بدون لایسنس نیست؛ اتفاقاً مجوز است که آزادیهای استفاده و تغییر را تعریف میکند. فهرست مجوزهای تأییدشدهٔ OSI نشان میدهد مجوزهای متنباز خانوادهای متنوع با الزامهای متفاوتاند. برای نمونه، بعضی مجوزها فقط حفظ اعلان حق مؤلف را میخواهند و بعضی هنگام توزیع اثر مشتق، انتشار کد منبع را الزام میکنند.
لایسنس، سریال و فعالسازی یکی نیستند
لایسنس حق و شروط استفاده است؛ کلید محصول یا سریال رشتهای برای شناسایی خرید است؛ و فعالسازی فرایند فنی بررسی اعتبار آن کلید است. ممکن است مجوز معتبر داشته باشید اما به علت تعویض سختافزار، محدودیت تعداد فعالسازی یا قطع سرویس سازنده، فعالسازی با خطا روبهرو شود.
نسخهٔ کرکشده این رابطه را دور میزند، نه اینکه لایسنس بسازد. حذف کنترل فعالسازی، کاربر را صاحب حق قانونی نمیکند و علاوه بر نقض قرارداد یا حق مؤلف، خطر فایل دستکاریشده، بدافزار، سرقت حساب و قطع بهروزرسانی امنیتی را بالا میبرد. ارزان بودن یک «کلید» هم بهتنهایی اصالت آن را ثابت نمیکند؛ کلیدهای آموزشی، سازمانی یا سرقتشده ممکن است ابتدا کار کنند و بعداً مسدود شوند.
شرایط مجوز و امکان انتقال آن به قانون محل اقامت و متن قرارداد وابسته است. این مدخل توضیح عمومی است و جای مشاورهٔ حقوقی دربارهٔ یک قرارداد مشخص را نمیگیرد.
چکلیست انتخاب مجوز برای فرد و سازمان
- دامنهٔ استفاده را ثبت کنید: شخصی، تجاری، آموزشی یا سازمانی.
- معیار شمارش را بفهمید: کاربر، دستگاه، هستهٔ پردازنده، سرور یا میزان مصرف.
- مدت و تمدید را بررسی کنید: دائمی بودن مجوز با دائمی بودن پشتیبانی یکی نیست.
- حق انتقال را بخوانید: آیا با تعویض رایانه میتوان فعالسازی را جابهجا کرد؟
- نیاز به اینترنت را مشخص کنید: برخی برنامهها باید دورهای اعتبار مجوز را آنلاین بررسی کنند.
- مدرک خرید را نگه دارید: فاکتور، شناسهٔ سفارش، متن مجوز و ایمیل فروشنده برای بازیابی و ممیزی لازماند.
در سازمان، یک فهرست مرکزی از نرمافزار، نسخه، مالک مجوز، تعداد صندلی و تاریخ تمدید بسازید. این کار هم هزینهٔ اشتراکهای فراموششده را کم میکند و هم در زمان ممیزی مانع اختلاف میشود.
مجوز داراییهای همراه برنامه را هم جداگانه ببینید. تصویر، افزونه، قالب و فونت ممکن است هرکدام مجوز مستقل داشته باشند. اجازهٔ استفاده از یک فونت در طراحی چاپی لزوماً حق قرار دادن فایل آن در وبسایت یا اپلیکیشن را نمیدهد.
پرسشهای متداول دربارهٔ لایسنس نرمافزار
لایسنس دائمی یعنی بهروزرسانی مادامالعمر؟
نه لزوماً. لایسنس دائمی معمولاً اجازهٔ استفادهٔ همیشگی از نسخهای را میدهد که خریدهاید. ارتقا به نسل بعدی، فضای ابری، پشتیبانی یا بهروزرسانیهای بزرگ ممکن است هزینهٔ جداگانه داشته باشد.
نرمافزار رایگان لایسنس ندارد؟
دارد. رایگان بودن فقط به قیمت اشاره میکند. مجوز نرمافزار رایگان میتواند کپی، استفادهٔ تجاری، مهندسی معکوس یا بازتوزیع را محدود کند. همیشه فایل License یا شرایط استفاده را بخوانید.
آیا میتوان یک لایسنس را روی دو دستگاه نصب کرد؟
پاسخ به متن مجوز وابسته است. بعضی مجوزهای شخصی نصب روی چند دستگاه متعلق به یک کاربر را میپذیرند، بعضی فقط یک فعالسازی همزمان دارند و برخی برای هر دستگاه مجوز جدا میخواهند.