بلاکچین
Blockchainبلاکچین نوعی پایگاه دادهٔ مشترک است که رکوردها در آن بهصورت زنجیرهای از بلوکهای بههمقفلشده ذخیره میشوند. ویژگی اصلیاش این است که تغییر یک رکورد قدیمی، همهٔ بلوکهای بعدی را بیاعتبار میکند — و همین دستکاری را عملاً غیرممکن میسازد.
چرا اسمش زنجیرهٔ بلوک است؟
تراکنشها بهصورت دستهای در واحدهایی به نام بلوک جمع میشوند. هر بلوک سه چیز دارد: فهرست تراکنشها، یک اثر انگشت دیجیتال از خودش، و اثر انگشت بلوک قبلی.
این اثر انگشت که به آن هش میگویند، خروجی یک تابع ریاضی است با دو ویژگی مهم: از هر ورودی، خروجیای با طول ثابت میسازد؛ و کوچکترین تغییر در ورودی، خروجی را بهکلی دگرگون میکند.
حالا نتیجه را ببینید: اگر کسی بخواهد تراکنشی را در بلوک شمارهٔ ۱۰۰ تغییر دهد، هش آن بلوک عوض میشود. اما بلوک ۱۰۱ هش قدیمی را در خود ثبت کرده، پس بیاعتبار میشود. سپس بلوک ۱۰۲ و همینطور تا انتهای زنجیره. برای موفقشدن، مهاجم باید همهٔ بلوکهای بعدی را دوباره بسازد — آن هم سریعتر از کل شبکهای که در حال ساخت بلوکهای تازه است.
بلاکچین را مثل دفتری در نظر بگیرید که با خودکار نوشته میشود، هر صفحه به صفحهٔ قبلی مهر و موم شده، و هزاران نفر نسخهٔ یکسانی از آن دارند. برای جعل، باید همزمان اکثریت این نسخهها را عوض کنید.
اجماع: چه کسی تصمیم میگیرد؟
وقتی نهاد مرکزی وجود ندارد، شبکه چطور بر سر درستی تراکنشها به توافق میرسد؟ پاسخ، سازوکار اجماع است. دو روش غالب:
| اثبات کار | اثبات سهام | |
|---|---|---|
| چطور کار میکند | رقابت محاسباتی برای حل یک معمای ریاضی | قفلکردن دارایی بهعنوان وثیقه |
| مصرف انرژی | بسیار زیاد | بسیار کمتر |
| مانع حمله | هزینهٔ سختافزار و برق | خطر از دست دادن وثیقه |
| نقد رایج | اثر زیستمحیطی | تمرکز قدرت نزد دارندگان بزرگ |
هر دو روش یک مسئلهٔ قدیمی علوم کامپیوتر را حل میکنند: چطور گروهی از افراد که به هم اعتماد ندارند و ممکن است بعضیشان خرابکار باشند، بر سر یک حقیقت مشترک توافق کنند.
کجا واقعاً به درد میخورد؟
بلاکچین راهحل همهچیز نیست. یک آزمون سهمرحلهای ساده کمک میکند بفهمید مسئلهٔ شما واقعاً به آن نیاز دارد یا نه:
- آیا چند طرف مستقل باید دادهٔ مشترکی را بنویسند و بخوانند؟
- آیا این طرفها به هم بیاعتمادند؟
- آیا نمیخواهند یا نمیتوانند به یک واسط مورد اعتماد تکیه کنند؟
اگر پاسخ هر سه بله نیست، یک پایگاه دادهٔ معمولی بهتر، سریعتر و ارزانتر است. این جمله کلید فهم بسیاری از پروژههای شکستخوردهٔ سالهای اخیر است؛ آنها مسئلهای را با بلاکچین حل کردند که اصلاً مسئلهٔ اعتماد نبود.
کاربردهایی که در عمل معنا دارند: انتقال ارزش بدون واسط، ثبت اصالت و پیشینهٔ دارایی میان طرفهای رقیب، و اجرای خودکار توافقها از طریق قرارداد هوشمند.
محدودیتهایی که کمتر گفته میشود
- کندی و هزینه. شبکههای غیرمتمرکز بزرگ، در مقایسه با یک پایگاه دادهٔ متمرکز، بسیار کندتر و پرهزینهترند. این هزینهٔ آگاهانهای است که بابت حذف واسط پرداخت میشود.
- مسئلهٔ ورودی داده. بلاکچین تضمین میکند داده پس از ثبت تغییر نکند، اما تضمین نمیکند داده در لحظهٔ ثبت درست بوده باشد. اگر کسی اطلاعات نادرستی ثبت کند، آن نادرستی برای همیشه و بهشکل تغییرناپذیر باقی میماند.
- تعارض با حریم خصوصی. تغییرناپذیری با «حق فراموششدن» در قوانین حفاظت از داده در تضاد است. ثبت اطلاعات شخصی روی بلاکچین عمومی، تصمیم پرریسکی است.
- مثلث سهگانه. یک محدودیت شناختهشده میگوید بهسختی میتوان همزمان به غیرمتمرکز بودن، امنیت بالا و مقیاسپذیری زیاد رسید؛ معمولاً باید یکی را فدا کرد.
پرسشهای متداول دربارهٔ بلاکچین
بلاکچین و بیتکوین یکی هستند؟
خیر. بلاکچین فناوری است و بیتکوین اولین و مشهورترین کاربرد آن. مثل نسبت اینترنت و ایمیل: ایمیل روی اینترنت کار میکند، اما اینترنت چیزهای بسیار بیشتری است.
آیا بلاکچین هک میشود؟
خودِ زنجیره در شبکههای بزرگ تاکنون شکسته نشده است. اما تقریباً همهٔ سرقتهای بزرگ از اطراف آن رخ دادهاند: صرافیهای هکشده، باگ در قراردادهای هوشمند، کلیدهای خصوصی دزدیدهشده و فریب کاربران. نقطهٔ ضعف معمولاً ریاضیات نیست، پیادهسازی و انسان است.
بلاکچین خصوصی چیست؟
نسخهای که فقط اعضای مجاز میتوانند در آن مشارکت کنند و معمولاً در سازمانها به کار میرود. منتقدان میگویند وقتی یک نهاد تعیین میکند چه کسی اجازهٔ حضور دارد، بخش عمدهٔ فلسفهٔ اصلی — حذف اعتماد به نهاد مرکزی — از بین رفته و شاید یک پایگاه دادهٔ معمولی با کنترل دسترسی خوب کافی باشد.
آیا داده روی بلاکچین قابل حذف است؟
در شبکههای عمومی، عملاً خیر. این ویژگی برای ثبت مالکیت مزیت است، اما برای اطلاعات شخصی یک مشکل جدی حقوقی محسوب میشود. به همین دلیل معمولاً توصیه میشود دادهٔ حساس روی زنجیره ذخیره نشود و فقط اثر انگشت آن ثبت شود.
اصطلاحات همخانوادهٔ مفاهیم پایه کریپتو
مشاهدهٔ همه ←- ارز دیجیتالارز دیجیتال اصطلاحی چتری برای هر پولی است که فقط بهشکل الکترونیکی وجود دارد و نسخهٔ فیزیکی ندارد. این دسته گستردهتر از رمزارز است و پول الکترونیکی بانکی و ارزهای دیجیتال بانک مرکزی را هم در بر میگیرد.
- رمزارزرمزارز نوعی ارز دیجیتال است که با رمزنگاری ایمن میشود و روی شبکهای غیرمتمرکز کار میکند. ویژگی تعیینکنندهاش این است که هیچ بانک، دولت یا شرکتی آن را صادر یا کنترل نمیکند؛ قواعدش را کد و توافق شبکه تعیین میکند.
- دفتر کل توزیعشدهدفتر کل توزیعشده پایگاه دادهٔ مشترکی است که نسخههای همسان آن روی چندین کامپیوتر مستقل نگهداری و همزمان بهروز میشود. بلاکچین شناختهشدهترین شکل آن است، اما تنها شکل ممکن نیست.
- توکنتوکن دارایی دیجیتالی است که روی بلاکچینِ دیگری ساخته میشود و شبکهٔ اختصاصی خودش را ندارد. تفاوت اصلیاش با کوین همین است: کوین ارز بومی یک شبکه است، توکن مهمانی روی شبکهٔ دیگران.
- کوینکوین ارز بومی یک بلاکچین مستقل است — یعنی شبکهٔ اختصاصی خودش را دارد و کارمزد تراکنشهای آن شبکه با همان پرداخت میشود. این ویژگی، کوین را از توکن جدا میکند که روی شبکهٔ دیگری میزبانی میشود.
- مارکت کپمارکت کپ یا ارزش بازار، حاصلضرب قیمت هر واحد در عرضهٔ در گردش است. این عدد اندازهٔ نسبی یک دارایی را نشان میدهد و برخلاف تصور رایج، بههیچوجه به معنی مقدار پولی نیست که وارد آن شده است.
برای درک کاملتر، اینها را هم بخوانید
- دفتر کل توزیعشدهدفتر کل توزیعشده پایگاه دادهٔ مشترکی است که نسخههای همسان آن روی چندین کامپیوتر مستقل نگهداری و همزمان بهروز میشود. بلاکچین شناختهشدهترین شکل آن است، اما تنها شکل ممکن نیست.
- رمزارزرمزارز نوعی ارز دیجیتال است که با رمزنگاری ایمن میشود و روی شبکهای غیرمتمرکز کار میکند. ویژگی تعیینکنندهاش این است که هیچ بانک، دولت یا شرکتی آن را صادر یا کنترل نمیکند؛ قواعدش را کد و توافق شبکه تعیین میکند.
- ارز دیجیتالارز دیجیتال اصطلاحی چتری برای هر پولی است که فقط بهشکل الکترونیکی وجود دارد و نسخهٔ فیزیکی ندارد. این دسته گستردهتر از رمزارز است و پول الکترونیکی بانکی و ارزهای دیجیتال بانک مرکزی را هم در بر میگیرد.